پنج مفهوم از تئوری بازی‌ها: از بازی‌های جمع صفر دوری کنید و با تفکر بلندمدت زندگی خود را بهبود دهید

۱۴۰۵-۰۴-۳۰

«من از تئوری بازی‌ها استفاده می‌کنم تا موقعیت‌های تعارض و فرصت‌ها را بهتر درک کنم.»

— توماس شلینگ

تئوری بازی‌ها مطالعه تصمیم‌گیری‌های استراتژیکِ وابسته به یکدیگر و رفتار بهینه در شرایط تعارض منافع است. تئوری بازی‌ها مفاهیم بینش‌بخش زیادی ارائه می‌دهد که می‌توان آن‌ها را در قالب یک چارچوب نظری قرار داد و در حوزه‌های مختلفی از دیپلماسی و تکامل گرفته تا استراتژی کسب‌وکار و حتی روابط عاطفی به کار برد.

پیشگامان اصلی تئوری بازی‌ها، ریاضی‌دان جان فون نویمان و اقتصاددان اسکار مورگنسترن بودند.

آن‌ها کتاب «نظریه بازی‌های اقتصادی و رفتار» را منتشر کردند؛ کتابی که اثری بنیادین به شمار می‌رود و زمینه‌ساز شکل‌گیری یک حوزه پژوهشی میان‌رشته‌ای برای تئوری بازی‌ها شد.

نویمان و مورگنسترن به دنبال راهی برای توسعه «ریاضیات زندگی» بودند؛ علمی درباره استراتژی‌ها و راه‌هایی برای بهبود کیفیت زندگی از طریق تصمیم‌گیری بهتر.

در این مطلب، می‌خواهم تصویری گسترده‌تر از تئوری بازی‌ها ارائه دهم؛ تصویری که بتوان آن را در زندگی روزمره و در شرایط مختلف به کار گرفت. در ادامه، پنج مفهوم از تئوری بازی‌ها را معرفی می‌کنم که کاربردهای وسیعی دارند و مثال‌هایی از استفاده آن‌ها در حوزه‌های مختلف زندگی خودم ارائه می‌دهم.

۱. از بازی‌های جمع صفر دوری کنید

بازی‌های جمع صفر، بازی‌هایی هستند که در آن‌ها یک طرف برنده می‌شود و طرف دیگر یک مزیت را از دست می‌دهد. به بیان دیگر، سود یک بازیکن برابر با زیان بازیکن دیگر است. ما با بازی‌های جمع صفر در موقعیت‌هایی مواجه می‌شویم که منافع بازیکنان دقیقاً در تضاد با یکدیگر قرار دارد.

بازی‌های جمع صفر برای مدل‌سازی موقعیت‌های تعارض خالص به کار می‌روند؛ موقعیت‌هایی که در آن‌ها به دلیل تضاد آشکار منافع، امکان همکاری میان بازیکنان وجود ندارد.

ما انسان‌ها سوگیری‌ها و پیش‌داوری‌های ناسالم زیادی داریم که اغلب در دام آن‌ها می‌افتیم. یکی از آن‌ها الگوی فکری‌ای است که در آن تصور می‌کنیم بهترین راه برای برنده شدن، باختن طرف مقابل است. به عبارت دیگر، ما منفعتِ برنده شدن از طریق برد طرف مقابل را نمی‌بینیم.

اما مشخص می‌شود که بهترین راه برای دستیابی به منافع بلندمدت، همکاری‌هایی است که در آن هر دو طرف برنده می‌شوند؛ مفهومی که در تئوری بازی‌ها با عنوان بازی‌های جمع مثبت شناخته می‌شود.

من زمانی بازی‌های جمع صفر را کنار گذاشتم که دیدم در بلندمدت هیچ منفعت روشنی ایجاد نمی‌کنند و فقط تعارض را تشدید می‌کنند.

ما انسان‌ها، به‌ویژه در ارتباط با بازی‌های جمع صفر، گرایش‌های ناسالم زیادی داریم. دو حالت رایج در بازی‌های جمع صفر وجود دارد. نخست، زمانی است که فرد آگاهانه چنین بازی‌ای را انجام می‌دهد و متوجه نیست که منفعت واقعی در آن وجود ندارد. دوم، زمانی است که فرد دچار سوگیری شناختی می‌شود و موقعیت را جمع صفر می‌بیند، حتی وقتی واقعاً چنین نیست. این وضعیت با عنوان سوگیری جمع صفر شناخته می‌شود.

حالت نخست، برای مثال، در برخی مناظره‌ها دیده می‌شود؛ جایی که منیت فرد به شکل‌های مختلف درگیر می‌شود و تنها هدف او این است که نشان دهد حق با اوست و طرف مقابل کاملاً اشتباه می‌کند. در بسیاری از موارد، چنین بحث‌هایی حتی استدلال منطقی هم به همراه ندارند و تنها چیزی که برای طرفین اهمیت دارد، کشمکش بر سر جایگاه اجتماعی است.

گرایش ناسالم دوم، گرفتار شدن در سوگیری شناختی‌ای است که باعث می‌شود موقعیت‌ها را جمع صفر ببینیم، حتی اگر واقعاً چنین نباشند. این سوگیری یکی از دلایل رایج قضاوت‌های نادرست و تصمیم‌های ضعیف است و مانع همکاری‌هایی می‌شود که می‌توانند برای دو طرف منفعت متقابل ایجاد کنند.

۲. بازی‌های بلندمدت را با افراد مثبت انجام دهید

«بازی‌های بلندمدت را با انسان‌های بلندمدت انجام دهید. تمام بازدهی‌های زندگی، چه در ثروت، چه در روابط و چه در دانش، از اثر مرکب به دست می‌آیند.»

— ناوال راویکانت

این اصل ریشه در تئوری بازی‌ها دارد، اما کاربرد آن بسیار گسترده‌تر است و بازده سرمایه‌گذاری بالایی ایجاد می‌کند. موضوع فقط پول نیست، هرچند به نظر می‌رسد کسانی که با دیدگاه بلندمدت سرمایه‌گذاری می‌کنند، در نهایت پول بیشتری نسبت به افرادی دارند که رویکردی مخالف دارند. اما من می‌خواهم در این اصل بر تصویر بزرگ‌تر تمرکز کنم.

اینشتین زمانی گفته بود که بهره مرکب قدرتمندترین نیروی جهان است. البته ثابت نشده که این فیزیک‌دان بزرگ واقعاً چنین جمله‌ای گفته باشد، اما ایده پشت بهره مرکب و بازی‌های بلندمدت، مانند بادی موافق است که حرکت را آسان‌تر می‌کند.

این اصل با اصول دیگر در هم تنیده است. با این حال، اگر مجبور باشم یک اصل راهنما را که در زندگی‌ام دنبال می‌کنم انتخاب کنم، چه در روابط و چه در کسب‌وکار، آن اصل در درجه نخست «بلندمدت بودن» است؛ اصلی که تعهد دو طرف را نشان می‌دهد و نیازمند تلاش زیادی است. احاطه کردن خودم با افراد مثبت، کسانی که می‌توانم با آن‌ها روابط معناداری بسازم، یکی از بهترین سرمایه‌گذاری‌هایی بوده که در زندگی انجام داده‌ام.

انجام بازی‌های بلندمدت با افراد مثبت به رشد همه‌جانبه من کمک می‌کند و برای هر دو طرف نیز کارکرد دارد. مثبت بودن و بلندمدت بودن در روابط و آشنایی‌ها، تمرکز اصلی من است. این روابط ارزشمندند، از کشمکش‌های جایگاهی دورند و به موقعیت‌های برد-برد تبدیل می‌شوند.

در چنین روابطی جایی برای نگاه جمع صفر وجود ندارد. این روابط بر منافع متقابل و بلندمدت تکیه دارند. این رشد متقابل، یکی از بهترین احساس‌های جهان است. باید اعتراف کنم که بسیاری از چیزهایی که دارم و به دست آورده‌ام را مدیون انسان‌ها هستم. همچنین امیدوارم من نیز توانسته باشم در موفقیت‌های آن‌ها سهمی داشته باشم.

۳. مسئله کارفرما ـ کارگزار: اهداف و خواسته‌ها را هم‌راستا کنید

مسئله کارفرما ـ کارگزار مفهومی است که تعارض میان خواسته و هدف را نشان می‌دهد. گفته می‌شود بنجامین فرانکلین گفته است:

«اگر می‌خواهی کاری انجام شود، خودت برو؛ اگر نمی‌خواهی انجام شود، کسی را بفرست.»

به نظر من این نقل‌قول به‌خوبی ماهیت مسئله کارفرما ـ کارگزار را نشان می‌دهد.

وقتی شما در جایگاه کارفرما یا مالک اصلی هستید، نوعی دارایی یا مسئولیت در اختیار دارید، اما نمی‌توانید همه آن‌ها را به‌تنهایی مدیریت کنید. برخی از آن‌ها باید به دیگران، یعنی کارگزاران، واگذار شوند. اما استخدام و واگذاری کار، راه‌حل جهانی و قطعی نیست.

نخستین تفاوت میان مالک و کارگزار این است که مالک از طرف خود و برای منافع خود کار می‌کند، اما کارگزار معمولاً همان میزان وابستگی و تعلق خاطر را نسبت به کاری که انجام می‌دهد احساس نمی‌کند.

مشکل بعدی که ممکن است با آن مواجه شوید این است که کارگزار می‌خواهد کار را به شیوه‌ای متفاوت انجام دهد؛ و حتی ممکن است کاری با کیفیت پایین‌تر ارائه دهد، زیرا آن کار را از طرف خودش و برای خودش انجام نمی‌دهد.

همان‌طور که می‌بینید، در حال شکل دادن به یک مسئله هستیم: کارفرما و کارگزار در موقعیت‌هایی متفاوت قرار دارند، انتظارات و اهداف متفاوتی دارند، اما چیزی که میان آن‌ها مشترک است، کاری است که باید با یکدیگر انجام دهند. بنابراین پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان اختلاف‌ها را کاهش داد و بر کار مشترکی که آن‌ها را با وجود موقعیت‌های متفاوتشان به هم پیوند می‌دهد، تأکید کرد.

راهی که من برای پرهیز از مسئله کارفرما ـ کارگزار به کار می‌برم، هم‌راستا کردن اهداف و خواسته‌های دو طرف است. من تلاش می‌کنم با افرادی کار کنم که نگرش‌ها و رویکردهای مشابهی نسبت به مدیریت ریسک، شیوه عمل و موضوعات مشابه دارند.

اما مهم‌تر از آن، همیشه تلاش می‌کنم طرف مقابل احساس کند که بیشتر شبیه مالک و بخشی تعیین‌کننده از پروژه است. هدف من این است که طرف مقابل کمتر احساس کند فقط یک کارگزار است؛ زیرا هرچه فرد بیشتر احساس مالکیت کند، کاری که باید انجام دهد را بهتر انجام خواهد داد.

هیچ راهی بهتر از این برای شروع یک کار وجود ندارد که به افراد نشان دهید تا چه اندازه قابل اعتماد هستند و تا چه اندازه در زندگی یا پروژه شما اهمیت دارند.

۴. معمای زندانی

معمای زندانی نمونه‌ای از یک بازی غیرجمع صفر است؛ یعنی موقعیتی که در آن پاداش‌ها و هزینه‌هایی که همه بازیکنان تجربه می‌کنند، دقیقاً یکدیگر را خنثی نمی‌کنند. این وضعیت با بازی‌های جمع صفر متفاوت است؛ جایی که اگر من برنده شوم، الزاماً به معنای باخت شماست.

در معمای زندانی، سود یک نفر لزوماً به معنای زیان شما نیست. هر بازیکن می‌تواند با خیانت به طرف مقابل سود ببرد، اما اگر هر دو خیانت کنند، هر دو زیان خواهند دید.

این مفهوم اهمیت مشارکت را نشان می‌دهد؛ اما تا حدی نیز ناتوانی دو انسان عقلانی را در همکاری با یکدیگر در شرایط نامطمئن نشان می‌دهد.

معمای زندانی را می‌توان در قالب یک ماتریس ۲ در ۲ نشان داد. می‌توانیم دو بازیکن را تصور کنیم: A و B. هر دو دو انتخاب دارند: اعتراف کنند یا سکوت کنند. چهار حالت داریم:

A سکوت می‌کند، B اعتراف می‌کند ← A به ۸ سال زندان می‌رود، B به ۱ سال زندان.
A اعتراف می‌کند، B سکوت می‌کند ← A به ۱ سال زندان می‌رود، B به ۸ سال زندان.
A اعتراف می‌کند و B هم اعتراف می‌کند ← هر دو به ۵ سال زندان می‌روند.
A سکوت می‌کند و B هم سکوت می‌کند ← هر دو به ۲ سال زندان می‌روند.

همان‌طور که می‌بینیم، مطمئن‌ترین و امن‌ترین انتخاب این است که هر دو سکوت کنند. در این حالت، هر دو فقط دو سال به زندان می‌روند. اما یک نکته وجود دارد: گزینه دیگری نیز هست که انتخاب آن‌ها را مبهم می‌کند؛ رفتن به زندان فقط برای یک سال.

اگر افراد می‌توانستند به یکدیگر اعتماد کنند و انتخاب خود را به‌روشنی با هم در میان بگذارند، انتخابشان سکوت بود. اما وقتی نمی‌دانند طرف مقابل چه خواهد کرد، افراد تمایل دارند بر اساس منفعت شخصی عمل کنند.

اگر این آزمایش فقط یک‌بار انجام شود، همه‌چیز روشن به نظر می‌رسد. خیانت همیشه بهترین راه‌حل است، صرف‌نظر از اینکه طرف مقابل چه کاری انجام می‌دهد. بازیکن همکار، بازنده است. تنها گزینه منطقی، خیانت است.

این وضعیت تا حدی پوچ و عجیب است؛ زیرا باعث می‌شود هر دو بازیکن زیان ببینند، در حالی که می‌توانستند به‌راحتی با همکاری، نتیجه بهتری به دست آورند.

معمای زندانی، یک آزمایش فکری دیگر است که از تئوری بازی‌ها سرچشمه گرفته و حوزه‌های مختلفی را پوشش می‌دهد؛ از مسائل نظامی و تبلیغات گرفته تا کسب‌وکار و منابع مشترک.

یک مثال رایج که ممکن است با آن آشنا باشیم، سناریوی دو کشور است که درگیر رقابت تسلیحاتی شده‌اند. هر کدام از آن‌ها دو گزینه دارند: یا هزینه‌های تسلیحاتی خود را افزایش دهند یا توافقی برای کاهش آن امضا کنند. هیچ‌یک از طرفین نمی‌تواند مطمئن باشد که طرف مقابل به مفاد توافق پایبند خواهد ماند. در نتیجه، تصمیم عقلانی هر کشور، توسعه نظامی خواهد بود.

معمای زندانی یکی از اجزای مهم برای درک پویایی موقعیت‌های واقعی مبتنی بر همکاری و اعتماد است. این مفهوم یک مدل ذهنی بسیار مفید است که نشان می‌دهد خودخواهی ممکن است در کوتاه‌مدت به نفع ما باشد؛ اما وقتی همه بر اساس خودخواهی عمل کنند، رنج و زیان بزرگی برای همه ایجاد می‌شود.

این آزمایش فکری نشان می‌دهد که نگاه کردن به زندگی به‌عنوان یک بازی تکرارشونده چگونه می‌تواند دیدگاه ما را تغییر دهد و به‌جای شرط‌بندی روی برد سریع، منافع بلندمدت ایجاد کند.

۵. اثر ملکه سرخ

«اینجا، همان‌طور که می‌بینی، باید با تمام توان بدوی تا در همان جای قبلی بمانی. اگر بخواهی به جای دیگری برسی، باید دست‌کم دو برابر سریع‌تر از این بدوی!»

— لوئیس کارول

در سال ۱۹۷۳، زیست‌شناس تکاملی لی ون والن از دانشگاه شیکاگو، فرضیه ملکه سرخ را مطرح کرد. او در این فرضیه بیان کرد که رقابت شدید، تغییرات تکاملی مداوم و جهت‌دار را به موجودات تحمیل می‌کند.

او به‌عنوان یکی از مثال‌ها، «رقابت تسلیحاتی» میان شکارچیان و شکارها را مطرح کرد: شکارچیان سریع‌تر، چابک‌تر و مجهزتر می‌شوند، زیرا شکارهای آن‌ها نیز سریع‌تر و کارآمدتر می‌شوند.

به عبارت دیگر، گونه‌هایی که نسبت به رقبای خود انعطاف‌پذیری کمتری دارند، از بین می‌روند.

امروزه مفهوم ملکه سرخ به معنای نسبی بودن همه پیشرفت‌ها به کار می‌رود؛ از تکامل و زیست‌شناسی گرفته تا کسب‌وکار و حتی حوزه نظامی.

بر اساس مفهوم ملکه سرخ، هیچ‌چیز در زندگی ثابت نیست. این یعنی ما در محیطی دائماً در حال تغییر زندگی می‌کنیم و برای حفظ تداوم یا کسب مزیت، باید پیوسته خود را تطبیق دهیم، تکامل پیدا کنیم یا به‌سادگی بهبود یابیم تا برای زندگی در جهانی پویا آماده باشیم.

پارادوکس ملکه سرخ این است که حتی برای هدفی نسبتاً modest و ساده، مانند دفاع از موقعیت فعلی در بازار، شرکت باید اقدامات بیشتر و بیشتری انجام دهد تا از موفقیت رقبا جلوگیری کند.

تکامل‌گرایان می‌گویند زندگی باید دائماً تکامل پیدا کند تا از انقراض جلوگیری شود. ملکه سرخ به ما هشدار می‌دهد که دچار رضایت و آسودگی بیش از حد نشویم. با این حال، پیش از آنکه مسابقه را آغاز کنید، عاقلانه است که بررسی کنید آیا بهتر نیست هوشمندانه‌تر بدوید، نه صرفاً سریع‌تر.

یکی از ابزارهایی که برای تقویت رشد استفاده می‌شود، اثر مرکب است؛ همان مفهومی که پیش‌تر، با اشاره به نقل‌قول منسوب به اینشتین، آن را به نیرویی قدرتمند تشبیه کردیم. شاید منطقی‌تر باشد که به جای ورود مستقیم و کورکورانه به میدان رقابت، چیزی را پیدا کنید که اهرم بزرگ‌تری به شما می‌دهد. خلاصه اینکه، باد موافق خود را پیدا کنید.

رشد آهسته‌تر اما خردمندانه‌ترِ مبتنی بر اثر مرکب، می‌تواند نسبت به تکرارهای سریع‌تر، به توسعه بهتری منجر شود. داروین دریافت که برخی موجودات از دیگران سازگارترند. این موضوع را می‌توان به این صورت به کار برد که شما نباید فقط سرعت تکرارها را در نظر بگیرید؛ بلکه باید از خود بپرسید آیا جهت حرکت درست است یا نه.

به «اثر ملکه سرخ» از منظر اهرم بلندمدت فکر کنید. چه نوع اقداماتی به شما انرژی کوتاه‌مدت و بازده بلندمدت بزرگ می‌دهند؟ برای حفظ موقعیت نسبی، سریع‌تر دویدن مهم است؛ اما فقط در شرایطی که منطقی و معقول باشد.

اثر ملکه سرخ در حوزه‌های مختلفی کاربرد دارد. برای مثال، برای مرتبط و اثرگذار ماندن در صنعت کسب‌وکار و سرمایه‌گذاری، باید در طول سال‌ها پول بیشتری را با اثر مرکب رشد دهید تا رقابت را نبازید. وارن بافت گفته است:

«اما منافع وعده‌داده‌شده از این سرمایه‌گذاری‌های نساجی توهمی بود. بسیاری از رقبای ما، چه داخلی و چه خارجی، همان نوع هزینه‌ها را افزایش می‌دادند و وقتی تعداد کافی از شرکت‌ها چنین کردند، هزینه‌های کاهش‌یافته آن‌ها به مبنایی برای کاهش قیمت‌ها در کل صنعت تبدیل شد. اگر جداگانه نگاه می‌کردید، تصمیم سرمایه‌گذاری سرمایه‌ای هر شرکت مقرون‌به‌صرفه و عقلانی به نظر می‌رسید؛ اما اگر جمعی نگاه می‌کردید، این تصمیم‌ها اثر یکدیگر را خنثی می‌کردند و غیرعقلانی بودند؛ درست مانند وقتی که هر فردی در حال تماشای یک رژه تصمیم می‌گیرد برای دید بهتر روی پنجه پا بایستد. پس از هر دور سرمایه‌گذاری، همه بازیکنان پول بیشتری وارد بازی کرده بودند و بازده همچنان ضعیف باقی می‌ماند.»

علاقه‌مند به فناوری، پیتر تیل، به‌طور غیرمستقیم به اثر ملکه سرخ اشاره کرده و وضعیت مایکروسافت را به‌عنوان شرکتی توصیف کرده است که نوآوری نمی‌کند:

«باید به شرکت‌هایی مانند مایکروسافت، اوراکل یا هیولت پاکارد به‌عنوان شرط‌بندی‌هایی علیه فناوری نگاه کنید. آن‌ها تا زمانی سود تولید می‌کنند که هیچ‌چیز تغییر نکند. مایکروسافت در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ یک شرکت فناوری بود؛ اما در این دهه، وقتی در آن سرمایه‌گذاری می‌کنید، در واقع روی تغییر نکردن جهان شرط می‌بندید.»

تیل همچنین به وضعیت برخی شرکت‌های دارویی کنونی اشاره می‌کند و می‌گوید آن‌ها حتی تلاش نمی‌کنند بدوند، چه برسد به اینکه سرعت تلاش خود را افزایش دهند. به نظر من، به همین دلیل است که بخش قابل‌توجهی از جامعه به آن‌ها به چشم انحصارهای ناسالم نگاه می‌کند.

«شرکت‌های دارویی شرط‌بندی‌هایی علیه نوآوری هستند، زیرا عمدتاً در حال یافتن راه‌هایی برای تمدید عمر پتنت‌ها و مسدود کردن شرکت‌های کوچک هستند. تمام این شرکت‌ها که در ابتدا شرکت‌هایی فناورانه بوده‌اند، به‌تدریج ماهیتی ضد فناوری پیدا می‌کنند.»

این نقل‌قول، به‌ویژه امروز، مورد جالبی است. چند روز پیش، کارآفرین مشهور مارک کیوبن یک داروخانه آنلاین با داروهای ژنریک و قیمت مقرون‌به‌صرفه راه‌اندازی کرد. یکی از نمونه‌های قابل توجه، داروی درمان سرطان خون به نام ایماتینیب است که قیمت خرده‌فروشی آن ماهانه ۹,۶۵۷ دلار است. داروخانه کیوبن آن را فقط با قیمت ۴۷ دلار در ماه عرضه می‌کند.

آیا این می‌تواند به این معنا باشد که اثر ملکه سرخ برای شرکت‌های بزرگ فناوری نیز صادق است؟ غلبه بر انحصار کاری بسیار دشوار است، اما با توجه به روندهای فعلی، به نظر می‌رسد فقط مسئله زمان باشد.

ملکه سرخ از نظر سازگاری، مورد جالبی است: گونه‌های انعطاف‌پذیرتر زنده می‌مانند. این موضوع مرا به یاد نقل‌قول بروس لی درباره «مثل آب بودن» می‌اندازد.

آب می‌تواند هر چیزی باشد؛ آنچه به آن قدرت می‌دهد، توانایی سازگاری است. آب می‌تواند در لیوان، فنجان، قابلمه یا کتری قرار گیرد.

«آب شکل دارد و در عین حال شکل ندارد. نرم‌ترین عنصر روی زمین است، اما سخت‌ترین سنگ را می‌شکافد. شکل مخصوص به خود ندارد، اما می‌تواند هر شکلی را که در آن قرار می‌گیرد به خود بگیرد. در فنجان، شکل فنجان را می‌گیرد. در گلدان، شکل گلدان را می‌گیرد و دور ساقه‌های گل می‌پیچد. آن را در قوری بریزید، قوری می‌شود. لطفاً سازگاری آب را مشاهده کنید.»

در جمع‌بندی، ملکه سرخ به ما یادآوری می‌کند که برای مرتبط و مؤثر باقی ماندن، نه‌تنها باید سریع‌تر بدویم، بلکه باید توانایی سازگاری با شرایط متغیر را نیز توسعه دهیم؛ یعنی باید به دنبال فرصت‌هایی باشیم که از باد موافق اثر مرکب برخوردارند.

مبحث تئوری بازی ها با کدامیک از انواع تفکر نزدیکتر هست؟

مبحث تئوری بازی‌ها بیش از همه به تفکر استراتژیک نزدیک است؛ اما با چند نوع تفکر دیگر هم هم‌پوشانی جدی دارد.

نزدیک‌ترین نوع تفکر: تفکر استراتژیک

تئوری بازی‌ها اساساً به این سؤال پاسخ می‌دهد:

اگر من تصمیمی بگیرم، طرف مقابل چه واکنشی نشان می‌دهد و واکنش او چه اثری بر نتیجه تصمیم من دارد؟

این دقیقاً هسته تفکر استراتژیک است؛ یعنی تصمیم‌گیری نه فقط بر اساس وضعیت فعلی، بلکه بر اساس رفتار احتمالی رقبا، مشتریان، شرکا، کارکنان، نهادهای ناظر و سایر ذی‌نفعان.

در تفکر استراتژیک، مدیر فقط نمی‌پرسد:

«بهترین تصمیم برای ما چیست؟»

بلکه می‌پرسد:

«اگر این تصمیم را بگیریم، بازیگران دیگر چه خواهند کرد و نتیجه نهایی بازی چه می‌شود؟»

انواع تفکری که تئوری بازی‌ها با آن‌ها ارتباط نزدیک دارد

۱. تفکر استراتژیک

مهم‌ترین ارتباط تئوری بازی‌ها با همین نوع تفکر است. چون در آن، سازمان باید رفتار بازیگران دیگر را پیش‌بینی کند.

مثلاً:

اگر قیمت را کاهش دهیم، رقیب چه می‌کند؟
اگر وارد بازار جدید شویم، بازیگران قدیمی چه واکنشی نشان می‌دهند؟
اگر امتیاز بیشتری به مشتری بدهیم، آیا وفادارتر می‌شود یا توقعش بالاتر می‌رود؟
اگر با تأمین‌کننده سخت‌گیرانه مذاکره کنیم، آیا رابطه بلندمدت آسیب می‌بیند؟

بنابراین، تئوری بازی‌ها یکی از ابزارهای مهم تصمیم‌گیری استراتژیک است.

۲. تفکر سیستمی

تئوری بازی‌ها به تفکر سیستمی هم نزدیک است، چون نشان می‌دهد تصمیم هر بازیگر روی کل سیستم اثر می‌گذارد.

در تفکر سیستمی، سازمان را جدا از محیط نمی‌بینیم. هر تصمیم سازمان، واکنش‌هایی در بازار، رقبا، مشتریان و داخل سازمان ایجاد می‌کند.

مثلاً در یک سازمان، اگر واحد فروش فقط بر افزایش فروش تمرکز کند و واحد تولید ظرفیت کافی نداشته باشد، تعارض ایجاد می‌شود. اینجا مسئله فقط عملکرد یک واحد نیست؛ بلکه طراحی کل سیستم انگیزشی، ظرفیت، هدف‌گذاری و هماهنگی اهمیت دارد.

تئوری بازی‌ها کمک می‌کند بفهمیم چرا بازیگران داخل یک سیستم گاهی با وجود عقلانی بودن، به نتیجه‌ای غیرعقلانی برای کل سازمان می‌رسند.

۳. تفکر تحلیلی

تئوری بازی‌ها به تفکر تحلیلی هم وابسته است، چون برای فهم موقعیت باید عناصر بازی را تجزیه کنیم:

بازیگران چه کسانی هستند؟
هر بازیگر چه گزینه‌هایی دارد؟
منافع هر بازیگر چیست؟
هر تصمیم چه پیامدی دارد؟
تعادل احتمالی بازی کجاست؟
همکاری بهتر است یا رقابت؟
بازی یک‌باره است یا تکرارشونده؟

پس تئوری بازی‌ها بدون تحلیل دقیق موقعیت، عملاً قابل استفاده نیست.

۴. تفکر انتقادی

تئوری بازی‌ها با تفکر انتقادی هم ارتباط دارد، چون بسیاری از تصمیم‌های اشتباه ناشی از فرضیات نادرست هستند.

مثلاً مدیر ممکن است تصور کند:

«اگر ما تخفیف بدهیم، سهم بازارمان بالا می‌رود.»

اما تفکر انتقادی می‌پرسد:

«اگر رقیب هم تخفیف بدهد چه؟»

«آیا وارد جنگ قیمتی نمی‌شویم؟»

«آیا مشتری بعداً حاضر است با قیمت قبلی خرید کند؟»

«آیا این تصمیم ارزش برند را کاهش نمی‌دهد؟»

یعنی تئوری بازی‌ها مدیر را مجبور می‌کند فرضیات پنهان تصمیم خود را بررسی کند.

۵. تفکر سناریویی

تئوری بازی‌ها به تفکر سناریویی هم نزدیک است، چون هر بازی می‌تواند چند مسیر احتمالی داشته باشد.

مثلاً اگر سازمان وارد بازار جدید شود، چند سناریو ممکن است رخ دهد:

رقبا واکنش شدید نشان دهند.
رقبا بی‌تفاوت بمانند.
مشتریان استقبال کنند.
نهادهای قانونی محدودیت ایجاد کنند.
تأمین‌کنندگان همکاری نکنند.
بازار سریع‌تر از انتظار رشد کند.

تئوری بازی‌ها کمک می‌کند این سناریوها بر اساس رفتار بازیگران تحلیل شوند، نه فقط بر اساس حدس‌های کلی.

اگر بخواهیم دقیق بگوییم:

تئوری بازی‌ها بیش از همه به تفکر استراتژیک نزدیک است، اما برای استفاده درست از آن به تفکر سیستمی، تحلیلی، انتقادی و سناریویی هم نیاز داریم.

به بیان ساده‌تر:

نوع تفکر	نسبت با تئوری بازی‌ها
تفکر استراتژیک	نزدیک‌ترین نوع تفکر
تفکر سیستمی	برای درک اثر متقابل بازیگران
تفکر تحلیلی	برای تجزیه بازی، گزینه‌ها و پیامدها
تفکر انتقادی	برای بررسی فرضیات و خطاهای تصمیم
تفکر سناریویی	برای پیش‌بینی مسیرهای مختلف بازی

تئوری بازی‌ها یکی از ابزارهای کلیدی تفکر استراتژیک است؛ زیرا به مدیران کمک می‌کند تصمیم‌های خود را نه به‌صورت منفرد، بلکه در تعامل با واکنش رقبا، ذی‌نفعان و سایر بازیگران تحلیل کنند.

جمع‌بندی

از بازی‌های جمع صفر دوری کنید؛ بازی‌هایی که اغلب چیزی جز جست‌وجوی جایگاه اجتماعی نیستند.
تنها بازی‌هایی ارزش بازی کردن دارند که بلندمدت باشند و با افراد مثبت انجام شوند.
مسئله کارفرما ـ کارگزار: کاری کنید که طرف مقابل احساس کند بخش مهمی از پروژه شماست.
نگاه کردن به زندگی به‌عنوان یک بازی تکرارشونده می‌تواند دیدگاه شما را از تمایل به برد لحظه‌ای و سوگیرانه، به تمرکز بر بازده‌های بزرگ آینده تغییر دهد.
«اگر می‌خواهی به جای دیگری برسی، باید دست‌کم دو برابر سریع‌تر بدوی!» رشد و نوآوری را فراموش نکنید. به باد موافق خود فکر کنید؛ اینکه چه چیزی بیشترین بازده را ایجاد می‌کند. توانایی سازگاری همان چیزی است که باعث می‌شود همچنان مرتبط، مؤثر و ماندگار بمانید.